«Σε όλες τις κοινωνίες ακόμα και στις πρωτόγονες, η τέχνη είναι κάτι που είναι συνυφασμένο με τη ζωή, με την καλή ζωή, με το ευ ζην»
Η τέχνη και η ψυχή είναι δύο έννοιες αλληλένδετες. Εδώ και δεκαετίες η τέχνη χρησιμοποιείται ως ένα πολύτιμο θεραπευτικό εργαλείο, καθώς αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα μέσα έκφρασης, το οποίο είναι ικανό να αγγίζει την ψυχή των ανθρώπων, να δημιουργεί συνδέσεις και να ξυπνά συναισθήματα που οδηγούν σε αυτογνωσία.
Επιδιώκοντας να κατανοήσουμε την επιρροή που ασκεί η τέχνη στην ψυχική υγεία των παιδιών, συζητάμε με την ψυχοθεραπεύτρια και ποιήτρια Πέννυ Μηλιά για το πώς η τέχνη μπορεί να διαμορφώσει τον ψυχικό κόσμο ενός παιδιού.
Ως ψυχοθεραπεύτρια και ποιήτρια, πόσο σημαντική θεωρείτε την τέχνη στην ψυχική ανάπτυξη ενός παιδιού;
Είναι μεγάλη κουβέντα…
Δηλαδή αν η ερώτηση ήταν, τί είναι το πιο σημαντικό στην ανάπτυξη ενός παιδιού δεν θα ήταν η τέχνη το πρώτο που θα έβαζα. Πρέπει να συντείνουν πολλοί λόγοι, να προϋπάρχει μια βάση για την τέχνη. Aλλά, σε όλες τις κοινωνίες, ακόμα και στις πρωτόγονες, η τέχνη είναι κάτι που είναι συνυφασμένο με τη ζωή, με την καλή ζωή, με το ευ ζην. Άρα ναι, πιστεύω ότι η τέχνη είναι σημαντική.
Πιστεύετε δηλαδή ότι η τέχνη μπορεί να επηρεάσει τη διαμόρφωση της προσωπικότητας του παιδιού και να συμβάλλει στην ψυχική του ανθεκτικότητα;
Ναι βέβαια μπορεί να την επηρεάσει. Η τέχνη είναι ένα εργαλείο, ένα μέσο, ένας τρόπος να πλησιάσεις τον άλλο, είτε είναι παιδί είτε είναι ενήλικας, αφού απευθύνεται κυρίως στο συναίσθημα, στη συγκίνηση. Το να νιώθω σημαίνει είμαι ζωντανός, σημαίνει υπάρχω, σημαίνει έχω την ψυχική ανθεκτικότητα να αντιμετωπίσω δυσκολίες και να ζήσω καλά. Να ζήσω όμορφα, να ζήσω με αυτό που λέμε ψυχική υγεία.
Αφού λοιπόν η τέχνη μπορεί να βοηθήσει το παιδί να χτίσει ψυχική ανθεκτικότητα, φαντάζομαι ότι η ελευθερία στην έκφρασή του είναι μονόδρομος. Ωστόσο, πολλές φορές τα ενήλικα άτομα του περιβάλλοντός του, επιχειρούν να καθοδηγήσουν τη δημιουργικότητά του. Μήπως αυτό συνιστά μια καταπίεση;
Υπάρχει μια τεράστια συζήτηση πάνω σε αυτό. Όσο πιο ελεύθεροι είναι οι όροι με τους οποίους «παίζει» ένα παιδί τόσο αυτό διαμορφώνεται περισσότερο αυτόνομα και τόσες πιο πολλές είναι οι πιθανότητες να του δώσει η τέχνη αυτό που λαχταράει. Το να είσαι ικανός να δημιουργήσεις κάτι μόνος, να φτιάξεις κάτι δικό σου, δίνει μεγάλη δύναμη. Αλλά νομίζω ναι, πολλές φορές οι ενήλικες βάζουν εμπόδια, καθώς προσπαθούν να κατευθύνουν και πολλές φορές να χειραγωγήσουν τη δημιουργικότητα των παιδιών.
Αν λοιπόν, το κλειδί για να μεγαλώσουμε παιδιά ψυχικά υγιή και αυτόνομα είναι να τα αφήνουμε να εκφράζονται ελεύθερα, αυτό αποκτά μεγαλύτερη σημασία όταν ένα παιδί αντιμετωπίζει δυσκολίες. Πόσο η τέχνη μπορεί να μεταμορφωθεί σε μια «γλώσσα» στο πλαίσιο της ψυχοθεραπείας, επιτρέποντας στο παιδί να μιλήσει για όσα δυσκολεύεται να εκφράσει με λόγια;
Πάρα πολύ. Στα παιδιά, στην ψυχοθεραπεία, δεν απευθύνεσαι όπως σε έναν ενήλικα. Μέσα από το παιχνίδι, από ένα παιχνίδι στο οποίο συμβάλλει η τέχνη, προσπαθείς να καταλάβεις τι συμβαίνει. Γιατί, ακριβώς αυτό που συμβαίνει, αυτό θα αποτυπώσει ένα παιδί. Για παράδειγμα, στις ζωγραφιές…ο ήλιος είναι χαμογελαστός; Είναι λυπημένος; Είναι μαύρος; Έχει χέρια; Πόσο μεγάλος είναι; Είναι σε μια γωνίτσα; Σίγουρα το παιδί μιλάει… Πρέπει να υπάρχει όμως κι ένας ενήλικας που ακούει. Είμαστε όμως μια κοινωνία ενηλίκων που ακούει; Που αφουγκράζεται; Και ακόμη, άντε και το ακούω, πώς δρω; Υπάρχει μια κοινωνία που να στηρίζει τη δράση; Την παρέμβαση; Βλέπετε τι γίνεται. Όλα αυτά που συμβαίνουν σε βάρος των παιδιών, αλλά και σε βάρος όλων των ευάλωτων ομάδων. Το να γνωρίζω, είναι ένα πράγμα. Το τι περιθώριο δράσης έχω, είναι ένα άλλο. Είναι το πιο σημαντικό.
Μιλώντας για την ανάγκη μας ως κοινωνία να ακούμε και να παρεμβαίνουμε, συχνά ερχόμαστε αντιμέτωποι με παιδιά που από μικρή ηλικία εκδηλώνουν έντονο άγχος, μελαγχολία, επιθετικότητα. Μπορεί η τέχνη να εξομαλύνει αυτές τις συμπεριφορές ή ο ρόλος της είναι διαφορετικός στο θεραπευτικό πλαίσιο;
Ως ψυχοθεραπεύτρια, θα πω ότι εμάς δεν μας ενδιαφέρει να το εξομαλύνει. Το σύμπτωμα δηλαδή δεν είναι το θέμα μας. Είναι να το ακούσουμε, να δούμε τι σημαίνει. Το θέμα δεν είναι να εξουδετερώσουμε την αλλεργική αντίδραση του παιδιού ή του ενήλικα. Είναι να διαπιστώσουμε τι είναι αυτό που το ενοχλεί. Τι έχει από πίσω ως σημαίνων αυτό το σημαινόμενο που εκφράζεται με επιθετικότητα, με αγωνία, με αϋπνία, με νυχτερινή ενούρηση; Όλα αυτά. Αυτό είναι το θέμα. Τώρα… η τέχνη είναι εκεί για να μας κάνει να μετουσιώσουμε χίλια δυο πράγματα που νιώθουμε σε κάτι που δίνει απόλαυση, που ψυχαγωγεί. Η τέχνη δεν είναι από μόνη της θεραπεία. Η ψυχοθεραπεία είναι θεραπεία. Μπορώ να χρησιμοποιήσω την τέχνη ως μέσο ψυχοθεραπευτικό για να βγουν και να εκφραστούν πράγματα που με τα λόγια το παιδί ή ο ενήλικας δεν έχει συνειδητοποιήσει. Οπότε δεν μπορεί να τα πει κιόλας. Να μου πει, ααα ξέρεις έχω πρόβλημα θυμού. Δεν μπορεί να το πει αυτό. Θα το δούμε όμως, από το πώς εκφράζεται και από το τί κάνει. Οπότε για εμένα η τέχνη δεν είναι θεραπεία. Την χρησιμοποιούμε, ως μέσο και ως εργαλείο. Πάρα πολλές πτυχές της ψυχοθεραπείας χρησιμοποιούν την τέχνη. Είναι ωραίο αυτά τα πράγματα να είναι ξεχωριστά και όταν χρησιμοποιεί το ένα το άλλο να ξέρουμε ποιος είναι ο στόχος. Αν ο στόχος είναι ένα καλλιτεχνικό αποτέλεσμα, η θεραπεία δεν έχει δουλειά εκεί. Ή μπορεί μέσα από τη θεραπεία να βγει και ένα καλλιτεχνικό αποτέλεσμα που να είναι άρτιο και να έχει νόημα. Αν ο στόχος είναι η θεραπεία, δεν μας ενδιαφέρει το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα, όπως π.χ. θα μας ενδιέφερε αν κάναμε μια θεατρική παραγωγή. Έχει σημασία αυτό. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί… είναι ένα φοβερό εργαλείο. Και είναι ένα εργαλείο τεράστιας πρόληψης. Δεν χρειάζεται να φτάσουμε στον συναγερμό και στην πυροσβεστική για να πάμε και στον ψυχοθεραπευτή.
Κλείνοντας αυτή την όμορφη συζήτηση, θέλετε να γυρίσουμε τον χρόνο πίσω, στη δική σας παιδική ηλικία και να μας πείτε για το πρώτο έργο που έφερε τη δική σας υπογραφή;
Το πρώτο έργο με την δική μου υπογραφή πρέπει να ήταν στην Τετάρτη ή Πέμπτη Δημοτικού. Είχα γράψει ένα ποίημα. Τότε είχαμε ένα βιβλίο και μας έδινε το θέμα για να γράψουμε έκθεση. Είχε ένα ποίημα και μας έλεγε να το συνεχίσουμε και μετά να γράψουμε εμείς ένα δικό μας. Και έγραψα ένα ολόκληρο δικό μου, με θέμα τους αγρότες.
Και κάτι τελευταίο. Ποια συμβουλή θα δίνατε στα μικρά μας καλλιτεχνάκια;
Οι ενήλικες δίπλα τους χρειάζονται συμβουλή. Αν θέλουμε έναν κόσμο καλύτερο για τα παιδιά μας και για όλους μας, είναι σημαντικό να στηρίζουμε τους νέους και τα παιδιά προς τις καλλιτεχνικές δραστηριότητες, ακόμα και ως επαγγελματική προοπτική. Συχνά οι ενήλικες, οι γονείς, μπορεί να στηρίζουν καλλιτεχνικές δραστηριότητες όσο το παιδιά τους είναι μικρά, αλλά στην εφηβεία τα αποτρέπουν από το να ακολουθήσουν τέτοιους δρόμους. Όμως, και ο καλλιτέχνης είναι επάγγελμα, οποιαδήποτε πνευματική εργασία είναι επάγγελμα. Ο λογοτέχνης, ο ποιητής. Πρέπει να τα στηρίζουμε και προς τα εκεί γιατί χρειαζόμαστε χαρά, χαρούμενους ανθρώπους, ευτυχισμένους. Αυτό θέλουμε όλοι για τα παιδιά μας. Αν δεν ασχοληθούμε με τα συναισθήματα τους, και τα σπρώχνουμε διαρκώς σε επαγγέλματα που απλά εξασφαλίζουν ένα εισόδημα, δεν λέω ότι δεν είναι σημαντικό, είναι πολύ σημαντικό, αλλά πρέπει με κάποιον τρόπο να βρίσκουν διέξοδο. Είναι πολύ μεγάλο εργαλείο, πολύ μεγάλο όπλο να αναγνωρίζει ένα παιδί τα συναισθήματά του και ως ενήλικας να μπορεί να κάνει σχέσεις και να παίρνει χαρά από την ενασχόλησή του, από το επάγγελμα του, από τη σχέση του, από τη ζωή του. Σημασία έχει να μπαίνει σε προτεραιότητα η χαρά. Τί άλλο να πει κανείς;
Με αυτή την αφοπλιστική απάντηση, που συμπυκνώνει όλη την ουσία της ψυχικής υγείας και της ανθρώπινης ύπαρξης, αποχαιρετούμε την Πέννυ Μηλιά και την ευχαριστούμε θερμά για αυτή την τόσο ουσιαστική συζήτηση.
Η Πέννυ Μηλιά γεννήθηκε και ζει στην Αθήνα. Είναι ψυχοθεραπεύτρια, ποιήτρια, συγγραφέας και περφόρμερ. Έχει βραβευτεί από την Πανελλήνια Ένωση Λογοτεχνών (2007) και την Ένωση Συγγραφέων – Λογοτεχνών Ευρώπης (2009) για την ποίηση της, και από την Ένωση Σεναριογράφων Ελλάδας για το θεατρικό της έργο “Ισπανικό καλοκαίρι” (2017). Η ποιητική της συλλογή «Μετά τη Φωτιά» είναι το πρώτο ποιητικό βιβλίο στην Ελλάδα που περιλαμβάνει ψηφιακά έργα τέχνης επαυξημένης πραγματικότητας (augmented reality) από την εικαστικό Άννα Μέλη (ελληνικά και αγγλικά, Κάπα Εκδοτική, 2022)
Διαβάστε κείμενά της στο: https://pennymiliawriting.com/
